familienamen 1811

[speurneus]

In 1811 moest iedere inwoner van Friesland een familienaam laten registreren, staat te lezen in de toelichting. Maar waarom staat degene die ik zoek (Ynze Durks Stelma uit Oudehaske) er dan niet tussen? Zijn vrouw, Beertje Hendriks Nijmeijer heb ik wel aangetroffen, onder de voornaam Beerta, in haar ouderlijk gezin:

Nymeyer de Jong, Hendrik Hendriks kinderen, Rottum

k. Hendrik 35, Gerrit 30, Johannesga, Grietje 46 (bij moeder inwonend),
Annegje 39, Johannesga, Beerta 37, Oudehaske, Geertje 33, Idskenhuizen,
Jantje 28, Oudehaske, Bartje 26 (bij moeder inwonend)

N.B. Moeder is Femmegje Hendriks

Mairie St. Johannesga, fol. 261

Ynze was het gezinshoofd; hij en Beertje hadden toen 2 kinderen, voor zover ik weet.

Wat zou de reden kunnen zijn dat Ynze niet in de database voorkomt? Werd niet iedereen in 1811 geregistreerd?

[Gast]

Zie bij de rubriek familienamen:
Familienamen 1811
Achtergronden

De registers van familienamen danken hun ontstaan aan een aantal wetten, waarvan het Keizerlijk Decreet van 18 augustus 1811 voor Friesland het belangrijkste was. Bij dat decreet werden de inwoners verplicht een vaste familienaam aan te nemen. De inwoners die er al een hadden moesten deze eveneens laten vastleggen. De indruk bestaat, dat aan het eerste beter is voldaan dan aan het tweede, vooral in de steden.


Uit een vergelijking met andere provincies blijkt verder, dat er in Friesland duidelijk meer bewaard is gebleven dan elders. De oorzaken daarvan zijn niet bekend, maar het lijkt niet onwaarschijnlijk dat men in andere delen van het land dit decreet overbodig achtte omdat daar vrijwel iedereen al een familienaam had. Het is vrij algemeen bekend, dat in Friesland daarentegen de grote meerderheid van de bevolking voor 1811 geen familienamen, maar zgn. patronymica (vadersnamen) voerde. Enkele voorbeelden: Jan Harmensz(oon) of Jan Harmens, Trijntje Pieters(dochter), Sjoerd Gerbens, etc. Met het invoeren der familienamen had overigens het gebruik van patronymica bepaald niet afgedaan; men kan ze tot op de huidige dag tegenkomen in de geschreven en (vooral) gesproken taal.

Naar aanleiding van de volkstelling van 1947 slaakte dr. P.J. Meertens de verzuchting: "Bovendien blijken lang niet alle Nederlanders hun naam te kunnen schrijven zoals deze officieel luidt". Hoeveel sterker moet deze uitspraak gelden voor 1811, toen er nog niets was om op terug te vallen en bovendien een aanzienlijk deel van de bevolking analfabeet was! Het is gebleken, dat de namen na 1811 nog vaak aanmerkelijk zijn veranderd, vooral in spelling. Daarbij komt nog, dat de ambtenaar dikwijls een andere spelling hanteerde dan de comparant. We hebben dan ook vrij vaak een keuze moeten doen. In het ene geval, wanneer de comparant goed kon schrijven, hebben we diens spelling gevolgd; in het andere, wanneer de comparant (practisch) analfabeet was, moest de keuze op de schrijfwijze van de ambtenaar vallen. De afwijkende spelling wordt in de regel in de records ook vermeld.

In de meeste gevallen waren de comparanten mannelijke gezinshoofden die hun gekozen naam lieten vastleggen voor zichzelf en alle eventuele kinderen, ook al waren die zelf meerderjarig. Ook weduwen waren natuurlijk gezinshoofden en konden in die kwaliteit voor hun kinderen een familienaam kiezen. Voor ouderloze kinderen diende de voogd te verschijnen. Indien mogelijk is in dergelijke gevallen toch de naam van de overleden vader vermeld in plaats van die van moeder of curator.
Het kwam slechts sporadisch voor dat gehuwde en ongehuwde vrouwen voor zichzelf een naam lieten optekenen. Gaasterland en Hemelumer Oldeferd vormen hierbij gunstige uitzonderingen. De namen der Joodse families zijn, behalve in Lemsterland, in afzonderlijke registers aangetekend.
We willen deze paragraaf gaarne afsluiten met de opmerking, dat men rekening dient te houden met allerlei onregelmatigheden. Zo moeten er honderden inwoners zijn geweest, die zich niets hebben aangetrokken van de voorschriften. Zij weigerden te compareren en gingen dan door met hun patronymicum, dat daardoor als het ware versteende tot familienaam. Anderen, die ook niet waren verschenen, bleken toch een familienaam te voeren.

Van de gelegenheid die in 1826 werd geboden, om alsnog een geslachtsnaam te laten registreren, is zeer weinig gebruik gemaakt. Verder is gebleken, dat vaders en zoons soms toch verschillende namen voerden (van broers was dit niet ongebruikelijk), of dat een naam na enkele jaren zonder enig bezwaar werd verwisseld voor een andere. Bepaald illustratief in deze is het geval Camminga - Vellinga. Uit dit betoogje blijkt uiteraard, dat de overheid naderhand de onderhavige registers niet heeft benut ter contróle van de aangiften voor de ambtenaren van de burgerlijke stand.

De registers van de eilanden (Ameland, Schiermonnikoog, Terschelling en Vlieland) en Het Bildt, Menaldumadeel en Leeuwarden ontbreken. Het is bekend dat die van Barradeel, Franekeradeel, Hennaarderadeel, Leeuwarderadeel en Westdongeradeel hiaten vertonen.

Gr.
Everardus

[speurneus]

Dank je, Everardus, voor je antwoord. Ynze valt kennelijk onder de personen die niet verschenen, maar toch een familienaam bleken te voeren. In 1812 wordt zijn dochter Femmigjen namelijk geboren onder de familienaam Stelma. Bij de doop van zijn 2 zonen, vóór 1811, wordt deze familienaam niet gebruikt.

[hinke reuhman]

Dit bericht is mijn dank aan Everardus voor de toelichting over de familienamen. Ik heb ook geworsteld met de naam Reuhman. Mijn stamvader, Johan, liet zich inschrijven als Ruehman met drie dochters, terwijl hij in de huwelijksakte van 1780 genoteerd staat als Reman en in de huwelijksakte (2e huwelijk) 1806 als Reuchman. In de akten van de dochters (geboorteakte kind, huwelijks- en overlijdensakte) heten zij Reuhman. Van de kinderen die na 1811 zijn geboren heet een zoon Rhuman. De andere kinderen Rhuman, Ruchman en Reuhman (de zoon waarvan ik afstam).
Ik heb ook nog steeds de oorsprong van de stamvader Johan niet kunnen vinden.
Nogmaals vriendelijke dank.
Hinke Reuhman

[Gast]

Beste speurneus en Hinke,
De eer komt op de eerste plaats toe aan Tresoar. Ik heb slechts de gegevens naar voren gehaald, nietemin bedankt voor jullie reaktie.
Gr.
Everardus

[speurneus]

Mag ik nog een vraag stellen over dezelfde naamsregistratie:

Nymeyer de Jong, Hendrik Hendriks kinderen, Rottum

k. Hendrik 35, Gerrit 30, Johannesga, Grietje 46 (bij moeder inwonend),
Annegje 39, Johannesga, Beerta 37, Oudehaske, Geertje 33, Idskenhuizen,
Jantje 28, Oudehaske, Bartje 26 (bij moeder inwonend)

N.B. Moeder is Femmegje Hendriks

Mairie St. Johannesga, fol. 261

?

Ik kende het gezin tot nu toe onder de naam Nijmeijer (dus niet met griekse y). Dochter Beerta (Beertjen) gebruikte voor zover ik weet ook niet de toevoeging "de Jong".
Mag ik er op grond van deze tekst van uitgaan dat ook in de originele spelling de griekse y gebruikt is, of zou het kunnen zijn dat deze er bij het overtypen ingekomen is? Moet ik in mijn genealogieprogramma nu alle ij's vervangen door y's?

[Maikel Galama]

Hoi Speurneus,

het is mijn indruk dat tot rond 1850 familienamen werden opgeschreven zoals het klonk, veel verschillen waren daarvan het gevolg. Bedenk daarnaast dat het fenomeen familienaam werd opgelegd door een vreemde natie die ons land had bezet ! Veel mensen in Friesland zullen gedacht hebben: je kunt de pot op ! en gaven soms totaal andere namen op. Ook de overheid maakte (en maakt nog steeds) fouten, ik heb bijvoorbeeld een achterneef Galama, zijn boers en zussen zijn bij de overheid echter ingeschreven als Galema !

Bovenal is het echter van belang wat jij wilt, wil je standaardiseren of de exacte naam gebruiken zoals die in je bron voorkomt ? Met name sinds de computer ook bij familieonderzoekers zijn intrede heeft gedaan, is er behoeft aan standaardisatie, regelmatig komt op dit forum de term namenthesaurus voor, dit is niets anders dan het standaardiseren van namen, het gemak dient de mens ! Binnen de genealogie is het echter gebruikelijk de naam te schrijven zoals de bron aangeeft.

Mag ik er op grond van deze tekst van uitgaan dat ook in de originele spelling de griekse y gebruikt is, of zou het kunnen zijn dat deze er bij het overtypen ingekomen is?

Hiervan mag je niet uitgaan, je zult de akte zelf moeten controleren. Wel is het zo dat inmiddels het grootste deel van alle indexen op Tresoar een letterlijke weergave is van het origineel, maar pas op, je kunt nog steeds foutjes tegenkomen, er wordt nog steeds gecontroleerd.

Misschien moet je zelf eens kijken hoeveel Nij(e)meyers en Ny(e)meyers er in de huwelijksindex bij Tresoar voorkomen. Je zult zien dat de meeste met puntjes geschreven worden. Ook bij de naamsaannames is het vnl met puntjes, ik zou ze in je programma dus maar laten staan.

Speurneus, ik hoop dat je nu weer lekker kunt slapen.

Groetjes, Maikel Galama.

[Tjerk Tigchelaar]

Het y / ij verhaal

De familienamen in de aktes van de Burgerlijke Stand en in de Notariële aktes zijn voor wat betreft het gebruik van y/ij gestandaardiseerd ingevoerd en wel als volgt:

achter een klinker altijd y
namen die eindigen op -dijk, -wijk, -wijn altijd met ij
namen die beginnen met Blij-, Bijl-, Pijn-, Tijs- en Vrij altijd met ij

Daarnaast wordt een lijst met standaardnamen gehanteerd waarin de naam Nijmeyer zoals hier geschreven voorkomt.

Bij twijfel: zoek op beide mogelijkheden.

Met vriendelijke groet,
Tjerk Tigchelaar

[Maikel Galama]

Hoi,

dit is dus zo'n voorbeeld van: bij twijfel

Overlijdensakte Hennaarderadeel, 1830
Aangiftedatum 24 april 1830, blad nr. 10
Hein Ypkes Gietema, man, overleden 22 april 1830, oud 12
dagen
Zoon van Ypke Heins Gietema en Grietje Douwes IJntema

Het is de enige IJntema tussen de Yntema's !

Groetjes, Maikel.

[speurneus]

Beste Maikel en Tjerk,

hartelijk dank voor jullie reacties.
Ik laat het inderdaad maar zo, maar zal in ieder geval in het notitieveld jullie uitleg vermelden! Bedankt! Ja, ik kan nu weer lekker slapen.

[Loeki Zeijlemaker]

Het y / ij verhaal

Bij twijfel: zoek op beide mogelijkheden.

Met vriendelijke groet,
Tjerk Tigchelaar

Een of meer "wildcards" ertussen wil ook wel eens helpen.

(Ik heb ook zo'n y/ij naam...., maar wel het voordeel dat veel van de Vlielanders waar ik naar zoek niet zo mobiel waren. Lekker overzichtelijk, die eilanders)

Loeki Zeijlemaker

[lidy]

Hallo allemaal, Om het geheel nog eens aan te scherpen heb ik ook een voorbeeld.
De over-overgrootmoeder van mijn man heette bij haar huwelijk met Jan Jans Buisman, Jantje Sytses visser (zij afkomstig uit Terhorne). Haar vader nam in 1811 echter de naam Sytse Berends Fontein aan. Haar oudere zuster heette bij haar huwelijk Reintsje Sytses Fontein. Voor mij is dit nog steeds niet te rijmen en ik kom er maar niet achter waar de naam Fontein vandaan komt. Waarschijnlijk van de vrouw van Sytse Berends Visser, dochter van Jurjen Fontein? Maar zeker weten? Zo zetten die oudjes ons aardig op een dwaalspoor.
Groet Lidy