Stel: je wilt de stamboom van je moeders kant eens helemaal uitpluizen, maar loopt na je overgrootouders ineens behoorlijk vast. Je hebt van je betovergrootmoeder alleen een naam, maar geen woonplaats, geboorte- of sterfdatum. Tijd om een externe hulpbron in te schakelen. Tresoar misschien? Wij hebben al veel mensen op weg kunnen helpen met hun onderzoek, maar merken ook dat AI tegenwoordig veelvuldig wordt gebruikt om door de bomen het bos weer te zien. En alhoewel AI zeker een steuntje kan zijn, is enige voorzichtigheid wel op zijn plaats. Waarom? Wij leggen het je uit.
AI vult gaten op met verzinsels
AI-diensten hebben niet altijd alle antwoorden, maar - voornamelijk de gratis versies - doen wel graag alsof ze precies weten hoe iets zit. Als je een chatbot een specifieke vraag stelt, zal hij ook een zo volledig mogelijk antwoord willen geven. Als de informatie die de bot tot zijn beschikking heeft onvolledig is, verzint deze soms zelf iets wat aannemelijk lijkt op basis van patronen die hij herkent. Als jouw AI-tool je een specifiek inventarisnummer of sterfdatum weet aan te wijzen, lijkt dit misschien overtuigend, maar het kan dus ook giswerk zijn. Een voorbeeld? Afgelopen zomer kreeg Tresoar een vraag van iemand die meer informatie zocht over zijn betovergrootmoeder. De persoon in kwestie stuurde een Tresoar-medewerker de gegevens die hij tot dan toe had gevonden met behulp van AI. Na onderzoek van Tresoar bleek dat het AI-antwoord van Google twee mensen, moeder en dochter, door elkaar haalde, wat de vraagsteller op het verkeerde spoor bracht.
Het aantal gehallucineerde antwoorden is ten opzichte van de afgelopen jaren wel afgenomen, gezien AI-diensten steeds beter worden getraind, maar vooral bij gratis versies komt het nog regelmatig voor. Je kunt je AI-tool opdragen om niet te hallucineren en vragen of de tool eventuele twijfel wil aankaarten. Maar daarbij zijn natuurlijk geen garanties te geven. Denk je dat je te maken hebt met een hallucinatie? Vraag AI dan naar de bronnen en controleer deze.
Gratis versies minder geschikt voor onderzoek
Gratis AI-diensten hebben vaak gebruikslimieten en werken meestal met een eenvoudiger (want goedkoper) model. Daardoor zijn ze vooral handig voor incidenteel gebruik en voor het vinden van algemene kennis. Voor zoeken naar heel specifieke informatie, zoals een inventarisnummer, zijn ze minder geschikt. Betaalde versies kunnen daar net wat beter mee uit de voeten: die beschikken doorgaans over uitgebreidere zoekfuncties (deep research) en betere redeneertechnieken, waarmee ze langer en gerichter in onlinebronnen grasduinen. Maar let op: hoewel de kwaliteit beter is, hallucineren ze allemaal. Dat hoort bij de techniek en verdwijnt niet helemaal als je betaalt.
Wat een AI-tool nooit heeft gezien, kan hij jou niet laten zien
Goed om te weten: niet alles is vindbaar met AI. Van onze 37 kilometer-lange collectie is maar een klein deel gedigitaliseerd. En wat wel gedigitaliseerd is, staat lang niet altijd online. En wat online staat, zit vaak in zoeksystemen als AlleFriezen of archieven.nl, waar een AI-dienst niet zomaar in kan zoeken. En wat een AI-tool nooit heeft gezien, kan hij jou dus ook niet laten zien.
Prompts met onjuiste aannames leiden tot foute antwoorden
Een prompt met onjuiste aannames kan je nog verder van je doel verwijderen, gezien de meeste (gratis) AI-diensten jouw input graag bevestigen. Een archivaris zou bij een twijfelachtige vraag nog mee kunnen kijken naar de kwaliteit van de informatie waarop je je vraag baseert, maar bij AI is dit lastiger. De juistheid van het door jou gezochte antwoord hangt af van de mogelijkheden van de door jou gebruikte AI-dienst en de training die deze heeft gehad.
Bronnen aanwijzen
AI is een kei in het maken van voorspellingen en in het ontdekken van patronen (al is dit talent precies wat hallucinaties veroorzaakt). Jouw AI-tool kan je dus hoogstwaarschijnlijk niet zomaar een inventarisnummer geven, maar wel een indicatie van het type bronnen waarin je verder kunt zoeken.
Chocola maken van veel informatie
AI kan je ook helpen om bijvoorbeeld ingewikkelde informatie te ontwarren, oud taalgebruik in een moderner jasje te steken (controleer dit wel met het origineel om eventuele fouten te voorkomen) of spellingsvarianten van een bepaalde naam te genereren.
Slimme vervolgstappen bedenken
Weet je nog niet zo goed wat je aan moet met de informatie die je al hebt? Je zou AI om een paar handige vervolgstappen kunnen vragen. Of bijvoorbeeld om een template van een stamboom die je als steuntje kunt gebruiken voor die van jezelf.
Tresoar
AI heeft kortom niet alle antwoorden, maar kan je dus wel ondersteunen. Daar komt natuurlijk bij dat je het plezier van onderzoek doen eigenlijk niet moet weggeven aan een computer. Ben je bezig met stamboomonderzoek en heb je hier hulp bij nodig? Of zoek je informatie in een van onze archieven? Wij halen informatie boven water die voor AI (nog) niet vindbaar is. Je bent dan ook van harte welkom bij ons Historisch Reisbureau, waar onze vrijwilligers je verder kunnen helpen, of op de studiezaal waar je zelf onderzoek kan doen. Liever eerst contact via de mail? Stuur dan een bericht naar info@tresoar.nl. Mocht je in jouw onderzoek al AI hebben gebruikt, geef dit dan vooral aan. Dan weten wij sneller welke bronnen we eventueel moeten checken.